ART0029: The extensive building inscription of Hasan Jalal Dawla at Gandzasar Monastery, 1216–1240
Հասան Ջալալ Դոլայի անվանակիր շինարարական ընդարձակ վիմագիրը՝ Գանձասարում, 1216-1240 թթ
Follows a printed edition
Edition
1Յանուն Ս⸤ուր⸥բ Երրորդութե⸤ան⸥՝ Հաւր եւ Որդո⸤յ⸥ եւ Հոգոյն Սրբո⸤յ⸥, այս գիր արձանի է, զո⸢ր⸣ ⸢տվի⸣
2ես՝ նուաստ ծառա⸤յ⸥ Ա⸤ստուծո⸥յ Ջալայ Դաւլայ Հասան՝ որդի Վախտանգա, թոռն ⸢Մեծին⸣
3Հասանա⸤յ⸥, բնակաւոր ինքնակալ բարձր եւ մեծ արցախական աշխարհի, ի⸢նքնակալ⸣ ⸢Խաւ⸣
4խ⸢ան⸣⸤ա⸥բերդի, յոքնասահման նահանգաւք: Զի հայր ⸢իմ⸣, ⸢ի⸣ վախճան կենաց ելից
5իւր աստեացս անդարձ, կտակի հաստատեաց ինձ եւ ⸢մաւրն⸣ ⸢ի⸣մ՝ Խորիշահի, որ էր
6դուստր մեծ իշխանաց իշխանին Սարգսի, զի շինես⸢ցուք⸣ եկեղեցի ի գերեզ
7մանատան հարց մերոց ի Գանձաս{ս}⸤ա⸥ր, զոր սկս⸤եալ⸥ մեր:ՈԿԵ: թվին՝ աւգնութ⸤եամ⸥բ Բարեր
8արին եւ ի խփել լուսամտին Արեւելից, մայրն իմ կրաւնաւորեալ չոգաւ յԵ⸤րուսաղէ⸥մ եր
9րորդ անգամ եւ անդէն՝ ի դրան Յարութե⸤ան⸥, խարազնազգե⸢աց⸣ ճգնութ⸤եամ⸥բ, ⸢բա⸣զ⸢մ⸣ամեա⸤յ⸥
10ժուժկալութ⸤եամ⸥բ հանգեաւ ի Ք⸤րիստո⸥ս Լուսո⸤յ⸥ վկա⸤յ⸥ութ⸤եամ⸥բ եւ անդէն պահեցաւ: Ի⸢սկ⸣ ⸢մեր⸣ զբ⸤ա⸥զմ
11ածուփ կիրս կենցաղոյս ի մտի եդեալ փոյթ գործո⸤յ⸥ արարեալ ա⸢ւար⸣տումն եղ
12եւ շնորհաւք ողորմութ⸤եամ⸥բ ամէնայգութ Տ⸤եառ⸥ն.:ՈՁԷ: թվի, գաւտեւ⸢որեա⸣լ ամենա
13զան ⸢ձ⸣եւով, ⸢պ⸣ատկերազան յաւ⸤րի⸥նակերտ, գմբեթարդ ⸤յ⸥աւրինուածաւք: Յա⸢ւ⸣ժար
14ութե⸤ան⸥ կամա⸢ց⸣ մերոց, որպէս տեսանէ Ա⸤ստուա⸥ծ. հոգացաք զպէտս միաբանիցս գ⸢եղոր⸣
15այս՝ Մաչեղ, Հարջանտուս, Բոլորքոչն,:Ա: լուծ Խաչինաձոր, Նորաշինկ⸢ան⸣
16գետն, այգեստանս Եղ{գ}ընգնի, զոր իմ հայրն է տվել Սահակայն՝ Փուրկադո⸤յ⸥ ⸢ոգ⸣
17ոյն, արծաթենիսն, որ ես տվի՝ խաչաւք, գրանաւք, մասամբք, նշխարաւք պատու
18ական եւ ի ձուլածու ամենայն սպասուց եւ հանդերձ երեւելի զարդիւք՝ ի փառս Ք⸤րիստո⸥սի Ա⸤ստուծո⸥յ մերո⸤յ⸥ եւ Ա⸤ստուծո⸥վ ի մեր յի
19շխանութե⸤ան⸥ եկեղեցիքս ազատ են: Կամաւ Տ⸤է⸥ր Վարդանա⸤յ⸥՝ առաջնորդի ս⸤ուր⸥բ ուխտիս եւ միաբանիցս, գրեցաք
20ժամ զաւագ Սեղանն բոլոր տարին մեզ եւ զայլ ամէն եկեղեց⸢ի⸣քս՝ Զատիկն իւր Ճրագալուցովն իմ հաւրն է՝
21Վախտանգա⸤յ⸥, Ա⸤ստուա⸥ծածնին:Դ: աւրն իմ մաւրն՝ Խորիշահի, եւ Յայտնութ⸤եան⸥ն իւր Ճրագալուցով⸤ն⸥ իմ եղբաւրն՝ Զաքարէի,
22աւագ Սեղանն, որ իմ է, յԱ⸤ստուա⸥ծածնէն մինչ ի Խաչն իմ պապին՝ Հասանա⸤յ⸥, Յիսնակամտէն մինչ ի Յայտնութի⸤ւն⸥՝ Մամքանա⸤յ⸥՝
23իմ կենակցին, յՈւթաւրա{ւր}ց ելիցն մինչ Առաջաւորն՝ հասարակաց անյիշատակաց, Բարիկենդանին:Ա: ⸢շ⸣աբ
24աթն իմ եղբաւրն՝ Դաւլին,:Ա: շաբաթն իմ քուերն՝ Մարինո⸤յ⸥, աղուհացից շաբաթ-կիրակէքն իմ եղբաւ⸤ր⸥ն՝ Իւանէ⸢ին⸣, ⸢Զատկէ⸣ն
25մինչ յԱ⸤ստուա⸥ծածինն եւ ի Խաչէն մինչ Յիսնակամուտն ինձ՝ Հասանա⸤յ⸥: Աւրհնեցաւ եկեղեցիս:ՈՁԹ: ⸢թուին⸣,
26ի հա⸢յ⸣րապետութե⸤ան⸥ Տ⸤եառ⸥ն Ներսիսի՝ Աղուանից կաթուղիկոսի: Հաստատ է գիրս ⸢կամաւն⸣ ⸢Աստուծոյ⸣: Ո⸢վ⸣ հակառակի՝ ոս
27ոխն նորա Ա⸤ստուա⸥ծ է եւ իւր ս⸤ուր⸥բք: Անտոնի տաւնին:Ա: աւր ժամ Յովասաբ միակեց⸢ին⸣ ⸢է⸣ ⸢կամաւն⸣ ⸢Մե⸣ծին Հասան⸤այ⸥:
2ես՝ նուաստ ծառա⸤յ⸥ Ա⸤ստուծո⸥յ Ջալայ Դաւլայ Հասան՝ որդի Վախտանգա, թոռն ⸢Մեծին⸣
3Հասանա⸤յ⸥, բնակաւոր ինքնակալ բարձր եւ մեծ արցախական աշխարհի, ի⸢նքնակալ⸣ ⸢Խաւ⸣
4խ⸢ան⸣⸤ա⸥բերդի, յոքնասահման նահանգաւք: Զի հայր ⸢իմ⸣, ⸢ի⸣ վախճան կենաց ելից
5իւր աստեացս անդարձ, կտակի հաստատեաց ինձ եւ ⸢մաւրն⸣ ⸢ի⸣մ՝ Խորիշահի, որ էր
6դուստր մեծ իշխանաց իշխանին Սարգսի, զի շինես⸢ցուք⸣ եկեղեցի ի գերեզ
7մանատան հարց մերոց ի Գանձաս{ս}⸤ա⸥ր, զոր սկս⸤եալ⸥ մեր:ՈԿԵ: թվին՝ աւգնութ⸤եամ⸥բ Բարեր
8արին եւ ի խփել լուսամտին Արեւելից, մայրն իմ կրաւնաւորեալ չոգաւ յԵ⸤րուսաղէ⸥մ եր
9րորդ անգամ եւ անդէն՝ ի դրան Յարութե⸤ան⸥, խարազնազգե⸢աց⸣ ճգնութ⸤եամ⸥բ, ⸢բա⸣զ⸢մ⸣ամեա⸤յ⸥
10ժուժկալութ⸤եամ⸥բ հանգեաւ ի Ք⸤րիստո⸥ս Լուսո⸤յ⸥ վկա⸤յ⸥ութ⸤եամ⸥բ եւ անդէն պահեցաւ: Ի⸢սկ⸣ ⸢մեր⸣ զբ⸤ա⸥զմ
11ածուփ կիրս կենցաղոյս ի մտի եդեալ փոյթ գործո⸤յ⸥ արարեալ ա⸢ւար⸣տումն եղ
12եւ շնորհաւք ողորմութ⸤եամ⸥բ ամէնայգութ Տ⸤եառ⸥ն.:ՈՁԷ: թվի, գաւտեւ⸢որեա⸣լ ամենա
13զան ⸢ձ⸣եւով, ⸢պ⸣ատկերազան յաւ⸤րի⸥նակերտ, գմբեթարդ ⸤յ⸥աւրինուածաւք: Յա⸢ւ⸣ժար
14ութե⸤ան⸥ կամա⸢ց⸣ մերոց, որպէս տեսանէ Ա⸤ստուա⸥ծ. հոգացաք զպէտս միաբանիցս գ⸢եղոր⸣
15այս՝ Մաչեղ, Հարջանտուս, Բոլորքոչն,:Ա: լուծ Խաչինաձոր, Նորաշինկ⸢ան⸣
16գետն, այգեստանս Եղ{գ}ընգնի, զոր իմ հայրն է տվել Սահակայն՝ Փուրկադո⸤յ⸥ ⸢ոգ⸣
17ոյն, արծաթենիսն, որ ես տվի՝ խաչաւք, գրանաւք, մասամբք, նշխարաւք պատու
18ական եւ ի ձուլածու ամենայն սպասուց եւ հանդերձ երեւելի զարդիւք՝ ի փառս Ք⸤րիստո⸥սի Ա⸤ստուծո⸥յ մերո⸤յ⸥ եւ Ա⸤ստուծո⸥վ ի մեր յի
19շխանութե⸤ան⸥ եկեղեցիքս ազատ են: Կամաւ Տ⸤է⸥ր Վարդանա⸤յ⸥՝ առաջնորդի ս⸤ուր⸥բ ուխտիս եւ միաբանիցս, գրեցաք
20ժամ զաւագ Սեղանն բոլոր տարին մեզ եւ զայլ ամէն եկեղեց⸢ի⸣քս՝ Զատիկն իւր Ճրագալուցովն իմ հաւրն է՝
21Վախտանգա⸤յ⸥, Ա⸤ստուա⸥ծածնին:Դ: աւրն իմ մաւրն՝ Խորիշահի, եւ Յայտնութ⸤եան⸥ն իւր Ճրագալուցով⸤ն⸥ իմ եղբաւրն՝ Զաքարէի,
22աւագ Սեղանն, որ իմ է, յԱ⸤ստուա⸥ծածնէն մինչ ի Խաչն իմ պապին՝ Հասանա⸤յ⸥, Յիսնակամտէն մինչ ի Յայտնութի⸤ւն⸥՝ Մամքանա⸤յ⸥՝
23իմ կենակցին, յՈւթաւրա{ւր}ց ելիցն մինչ Առաջաւորն՝ հասարակաց անյիշատակաց, Բարիկենդանին:Ա: ⸢շ⸣աբ
24աթն իմ եղբաւրն՝ Դաւլին,:Ա: շաբաթն իմ քուերն՝ Մարինո⸤յ⸥, աղուհացից շաբաթ-կիրակէքն իմ եղբաւ⸤ր⸥ն՝ Իւանէ⸢ին⸣, ⸢Զատկէ⸣ն
25մինչ յԱ⸤ստուա⸥ծածինն եւ ի Խաչէն մինչ Յիսնակամուտն ինձ՝ Հասանա⸤յ⸥: Աւրհնեցաւ եկեղեցիս:ՈՁԹ: ⸢թուին⸣,
26ի հա⸢յ⸣րապետութե⸤ան⸥ Տ⸤եառ⸥ն Ներսիսի՝ Աղուանից կաթուղիկոսի: Հաստատ է գիրս ⸢կամաւն⸣ ⸢Աստուծոյ⸣: Ո⸢վ⸣ հակառակի՝ ոս
27ոխն նորա Ա⸤ստուա⸥ծ է եւ իւր ս⸤ուր⸥բք: Անտոնի տաւնին:Ա: աւր ժամ Յովասաբ միակեց⸢ին⸣ ⸢է⸣ ⸢կամաւն⸣ ⸢Մե⸣ծին Հասան⸤այ⸥:
Diplomatic transcription
ՅԱՆՈՒՆՍԲԵՐՐՈՐԴՈՒԹԵՀԱՒՐԵՒՈՐԴՈԵՒՀՈԳՈՅՆՍՐԲՈԱՅՍԳԻՐԱՐՁԱՆԻԷԶՈ[---]
ԵՍՆՈՒԱՍՏԾԱՌԱԱՅՋԱԼԱՅԴԱՒԼԱՅՀԱՍԱՆՈՐԴԻՎԱԽՏԱՆԳԱԹՈՌՆ[---]
ՀԱՍԱՆԱԲՆԱԿԱՒՈՐԻՆՔՆԱԿԱԼԲԱՐՁՐԵՒՄԵԾԱՐՑԱԽԱԿԱՆԱՇԽԱՐՀԻԻ[---]
Խ[---]ԲԵՐԴԻՅՈՔՆԱՍԱՀՄԱՆՆԱՀԱՆԳԱՒՔ:ԶԻՀԱՅՐ[---]ՎԱԽՃԱՆԿԵՆԱՑԵԼԻՑ
ԻՒՐԱՍՏԵԱՑՍԱՆԴԱՐՁԿՏԱԿԻՀԱՍՏԱՏԵԱՑԻՆՁԵՒ[---]ՄԽՈՐԻՇԱՀԻՈՐԷՐ
ԴՈՒՍՏՐՄԵԾԻՇԽԱՆԱՑԻՇԽԱՆԻՆՍԱՐԳՍԻԶԻՇԻՆԵՍ[---]ԵԿԵՂԵՑԻԻԳԵՐԵԶ
ՄԱՆԱՏԱՆՀԱՐՑՄԵՐՈՑԻԳԱՆՁԱՍՍՐԶՈՐՍԿՍՄԵՐ:ՈԿԵ:ԹՎԻՆԱՒԳՆՈՒԹԲԲԱՐԵՐ
ԱՐԻՆԵՒԻԽՓԵԼԼՈՒՍԱՄՏԻՆԱՐԵՒԵԼԻՑՄԱՅՐՆԻՄԿՐԱՒՆԱՒՈՐԵԱԼՉՈԳԱՒՅԵՄԵՐ
ՐՈՐԴԱՆԳԱՄԵՒԱՆԴԷՆԻԴՐԱՆՅԱՐՈՒԹԵԽԱՐԱԶՆԱԶԳԵ[---]ՃԳՆՈՒԹԲ[---]Զ[---]ԱՄԵԱ
ԺՈՒԺԿԱԼՈՒԹԲՀԱՆԳԵԱՒԻՔՍԼՈՒՍՈՎԿԱՈՒԹԲԵՒԱՆԴԷՆՊԱՀԵՑԱՒ:Ի[---]ԶԲԶՄ
ԱԾՈՒՓԿԻՐՍԿԵՆՑԱՂՈՅՍԻՄՏԻԵԴԵԱԼՓՈՅԹԳՈՐԾՈԱՐԱՐԵԱԼԱ[---]ՏՈՒՄՆԵՂ
ԵՒՇՆՈՐՀԱՒՔՈՂՈՐՄՈՒԹԲԱՄԷՆԱՅԳՈՒԹՏՆ:ՈՁԷ:ԹՎԻԳԱՒՏԵՒ[---]ԼԱՄԵՆԱ
ԶԱՆ[---]ԵՒՈՎ[---]ԱՏԿԵՐԱԶԱՆՅԱՒՆԱԿԵՐՏԳՄԲԵԹԱՐԴԱՒՐԻՆՈՒԱԾԱՒՔ:ՅԱ[---]ԺԱՐ
ՈՒԹԵԿԱՄԱ[---]ՄԵՐՈՑՈՐՊԷՍՏԵՍԱՆԷԱԾՀՈԳԱՑԱՔԶՊԷՏՍՄԻԱԲԱՆԻՑՍԳ[---]
ԱՅՍՄԱՉԵՂՀԱՐՋԱՆՏՈՒՍԲՈԼՈՐՔՈՉՆ:Ա:ԼՈՒԾԽԱՉԻՆԱՁՈՐՆՈՐԱՇԻՆԿ[---]
ԳԵՏՆԱՅԳԵՍՏԱՆՍԵՂԳԸՆԳՆԻԶՈՐԻՄՀԱՅՐՆԷՏՎԵԼՍԱՀԱԿԱՅՆՓՈՒՐԿԱԴՈ[---]
ՈՅՆԱՐԾԱԹԵՆԻՍՆՈՐԵՍՏՎԻԽԱՉԱՒՔԳՐԱՆԱՒՔՄԱՍԱՄԲՔՆՇԽԱՐԱՒՔՊԱՏՈՒ
ԱԿԱՆԵՒԻՁՈՒԼԱԾՈՒԱՄԵՆԱՅՆՍՊԱՍՈՒՑԵՒՀԱՆԴԵՐՁԵՐԵՒԵԼԻԶԱՐԴԻՒՔԻՓԱՌՍՔՍԻԱՅՄԵՐՈԵՒԱՎԻՄԵՐՅԻ
ՇԽԱՆՈՒԹԵԵԿԵՂԵՑԻՔՍԱԶԱՏԵՆ:ԿԱՄԱՒՏՐՎԱՐԴԱՆԱԱՌԱՋՆՈՐԴԻՍԲՈՒԽՏԻՍԵՒՄԻԱԲԱՆԻՑՍԳՐԵՑԱՔ
ԺԱՄԶԱՒԱԳՍԵՂԱՆՆԲՈԼՈՐՏԱՐԻՆՄԵԶԵՒԶԱՅԼԱՄԷՆԵԿԵՂԵՑ[---]ՔՍԶԱՏԻԿՆԻՒՐՃՐԱԳԱԼՈՒՑՈՎՆԻՄՀԱՒՐՆԷ
ՎԱԽՏԱՆԳԱԱԾԱԾՆԻՆ:Դ:ԱՒՐՆԻՄՄԱՒՐՆԽՈՐԻՇԱՀԻԵՒՅԱՅՏՆՈՒԹՆԻՒՐՃՐԱԳԱԼՈՒՑՈՎԻՄԵՂԲԱՒՐՆԶԱՔԱՐԷԻ
ԱՒԱԳՍԵՂԱՆՆՈՐԻՄԷՅԱԾԱԾՆԷՆՄԻՆՉԻԽԱՉՆԻՄՊԱՊԻՆՀԱՍԱՆԱՅԻՍՆԱԿԱՄՏԷՆՄԻՆՉԻՅԱՅՏՆՈՒԹԻՄԱՄՔԱՆԱ
ԻՄԿԵՆԱԿՑԻՆՅՈՒԹԱՒՐԱՒՐՑԵԼԻՑՆՄԻՆՉԱՌԱՋԱՒՈՐՆՀԱՍԱՐԱԿԱՑԱՆՅԻՇԱՏԱԿԱՑԲԱՐԻԿԵՆԴԱՆԻՆ:Ա:[---]ԱԲ
ԱԹՆԻՄԵՂԲԱՒՐՆԴԱՒԼԻՆ:Ա:ՇԱԲԱԹՆԻՄՔՈՒԵՐՆՄԱՐԻՆՈԱՂՈՒՀԱՑԻՑՇԱԲԱԹԿԻՐԱԿԷՔՆԻՄԵՂԲԱՒՆԻՒԱՆԷ[---]Ն
ՄԻՆՉՅԱԾԱԾԻՆՆԵՒԻԽԱՉԷՆՄԻՆՉՅԻՍՆԱԿԱՄՈՒՏՆԻՆՁՀԱՍԱՆԱ:ԱՒՐՀՆԵՑԱՒԵԿԵՂԵՑԻՍ:ՈՁԹ:[---]
ԻՀԱ[---]ՐԱՊԵՏՈՒԹԵՏՆՆԵՐՍԻՍԻԱՂՈՒԱՆԻՑԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍԻ:ՀԱՍՏԱՏԷԳԻՐՍ[---]:Ո[---]ՀԱԿԱՌԱԿԻՈՍ
ՈԽՆՆՈՐԱԱԾԷԵՒԻՒՐՍԲՔ:ԱՆՏՈՆԻՏԱՒՆԻՆ:Ա:ԱՒՐԺԱՄՅՈՎԱՍԱԲՄԻԱԿԵՑ[---]ԾԻՆՀԱՍԱՆ:
English translation
In the name of the Holy Trinity—the Father, the Son, and the Holy Spirit—this inscription was given by me, the humble servant of God, Hasan Jalal Dawla, son of Vakhtang, grandson of Hasan the Great, native and sovereign lord of the high and great land of Artsakh, autocrat of Khokhanaberd with its many provinces.
My father, before his irreversible end here, bequeathed me and my mother Khorishah—daughter of the great prince of princes Sargis—as his heirs. For at Gandzasar, on the site of the burial place of our fathers, we built a church, whose construction, with the help of the Benefactor, began in the Armenian year 665 (=1216). When the eastern window was completed, my mother took religious vows and made a third pilgrimage to Jerusalem; there, before the Church of the Holy Resurrection, clothed in sackcloth, in ascetic struggle and long abstinence, she passed to Christ in the testimony of Light and was buried there.
Meanwhile, our abundant worldly resources were swiftly set to work, and by the mercy of the most compassionate Lord, the construction was completed in the Armenian year 687 (=1238), adorned in every manner, embellished with images, and formed with a domed composition.
Of our own free will, as God sees, we provided for the needs of our brethren: the villages of Machegh, Harjantus, and Bolorkoch; in Khachinadzor, one yoke (pair of oxen); the river of Norashenik; the garden of Yeghngni, which my father had given to Sahak for the soul of Purkad; as well as the silver vessels which I donated—crosses, books, relics, precious holy remains, and all cast liturgical implements together with notable ornaments—for the glory of our Christ God. And by God, the churches under our authority are exempt from taxes.
By the will of Lord (Ter) Vardan, head of my holy fraternity, liturgical services were ordained throughout the entire year at the high altar and in all the other chapels: on Easter with its vigil for my father Vakhtang; on the four days of the Mother of God (Dormition) for my mother Khorishah; on the Epiphany with its vigil for my brother Zakare; at the high altar, which is mine, from the Dormition to the Feast of the Cross for my grandfather Hasan; from the Advent Fast to Epiphany for my consort Mamkan; from the Octave to Great Lent for the commemoration of the immemorial society; one week of Barekendan for my brother Doli, one week for my sister Marini; on Saturdays and Sundays after the Salt-and-Bread feast for my brother Ivane; from Easter to the Dormition and from the Cross to the Advent Fast for myself, Hasan.
My church was consecrated in the Armenian year 689 (=1240), during the patriarchate of Lord (Ter) Nerses, Catholicos of Aghvank (Caucasian Albania). This inscription is confirmed by the will of God. Whoever opposes it, God and His saints are his adversaries.
By the will of Hasan the Great, on the feast of Anton, one day of liturgy is appointed for the solitary Hovasap.
Armenian translation
Հանուն Սուրբ Երրորդության՝ Հորը, Որդուն և Սուրբ Հոգուն, այս վիմագիրը, որը տվեցի ես՝ Աստծու նվաստ ծառա Հասան Ջալալ Դոլան՝ Վախթանգի որդին, Հասան Մեծի թոռը, բնիկ, ինքնիշխան բարձր և մեծ Արցախ (արցախական) աշխարհի, Խոխանաբերդի ինքնակալը՝ բազմասահման նահանգներով: Իմ հայրը, այստեղ եղած իր անդարձ վախճանից առաջ կտակի (ժառանգության) արժանացրեց ինձ և մորս՝ Խորիշահին, որը մեծ իշխանաց իշխան Սարգսի դուստրն էր, քանզի Գանձասարում՝ մեր հայրերի գերեզմանատան տեղում, եկեղեցի կառուցեցինք, որի (շինարարությունը) Բարերարի օգնությամբ սկսվել էր մեր 665 (=1216) թվին և (երբ) խփեց (փակվեց) Արևելյան լուսամուտը, իմ մայրը կրոնավորվեց և երրորդ անգամ գնաց Երուսաղեմում և այնտեղ՝ Սբ Հարության տաճարի դիմաց, խարազն (ցնցոտի) հագած ճգնությամբ, երկարամյա ժուժկալությամբ ի Քրիստոս փոխվեց (վախճանվեց) Լույսի վկայությամբ և այնտեղ պահվեց: Իսկ մեր շատ ծփած կենցաղային կիրն արագորեն գործի դրվեց և (եկեղեցու) կառուցումն ամենագութ Տիրոջ ողորմությամբ ավարտվեց (Հայոց) 687 (=1238) թվին, գոտևորյալ ամենազան ձևով, պատկերներով զարդարված, գմբեթավոր հորինվածքով: Մեր հոժար կամքով, որպես տեսնում է Աստված, հոգացինք միաբաններիս պետքերը. Մաչեղ, Հարջանտուս, Բոլորքոչ գյուղերը, Խաչինաձորում մեկ լուծ (մի զույգ եզ), Նորաշենիկի գետը, Եղնգնի այգեստանը, որն իմ հայրն է տվել Սահակին՝ Փուրկադի հոգու համար, (նաև) արծաթեղենը, որ ես տվի՝ խաչերով, գրքերով, մասուքներով, պատվական նշխարներով և ձուլածո ամենայն սպասքով և երևելի զարդերի հետ միասին՝ ի փառս մեր Քրիստոս Աստծու, և Աստծով մեր իշխանության եկեղեցիներն ազատ են (հարկերից):
Սուրբ ուխտիս և միաբաններիս առաջնորդ Տեր Վարդանի կամքով ամբողջ տարվա ընթացքում գրեցավ (սահմանվեց) ժամ (պատարագ) ավագ Սեղանին և մյուս բոլոր եկեղեցիներին (խորաններին)՝ Զատիկն իր Ճրագալույցով իմ հորը՝ Վախթանգին, Աստվածածնի (Վերափոխման) չորս օրն իմ մորը՝ Խորիշահին և Հայտնությունն իր Ճրագալույցով իմ եղբորը՝ Զաքարեին, ավագ Սեղանը, որն իմն է, Աստվածածնից (Վերափոխումից) մինչև (Սուրբ) Խաչն իմ պապին՝ Հասանին, Հիսնակամուտից մինչև Հայտնությունն իմ կենակից Մամքանին, Ութօրյայից մինչև Առաջավորը (Պահքը)՝ անհիշատակ հասարակության, Բարեկենդանի մի շաբաթն իմ եղբորը՝ Դոլին, մի շաբաթն իմ քրոջը՝ Մարինին, աղուհացից շաբաթ-կիրակիներն իմ եղբորը՝ Իվանեին, Զատկից մինչև Աստվածածին (Վերափոխումն) և (Սուրբ) Խաչից մինչև Հիսնակամուտն ինձ՝ Հասանին: Եկեղեցիս օրհնվեց (Հայոց) 689 (=1240) թվին, Աղվանից Տեր Ներսես կաթողիկոսի հայրապետության օրոք: Գիրս հաստատ է Աստծու կամոք: Ով հակառակվի, նրա ոսոխն Աստված և իր սրբերն են:
Մեծ Հասանի կամքով Անտոնի տոնին մեկ օր ժամ (պատարագ է սահմանվում) Հովասափ միակեցուն:
Commentary
This is a classic example of medieval Armenian epigraphy. To enhance both the legibility and the aesthetic appeal of the inscription, the master later polychromed the text; specifically, the background of the lines is painted red in alternating blocks of two or three, whereas in the unpainted rows, only the characters themselves are colored red. At present, the margins of the text are discolored, eroded, or obscured by a saline crust, likely due to moisture.
Հայ միջնադարյան վիմագրության դասական օրինակներից մեկն է: Վիմագիրն ավելի տեսանելի և ակնահաճո դարձնելու համար վարպետն այն հետագայում գունազարդել է, ի մասնավորի՝ տողերը մեջընդմեջ՝ հիմնականում երկու-երեք տող թողնելով, ներկված են կարմրով, իսկ չներկված տողերի դեպքում տառերն են ներկվել կարմրով: Ներկայում բնագրի տողերի սկզբնամասերն ու վերջնամասերը, թերևս խոնավությունից, գունաթափ են, քայքայված կամ ծածկված աղաշերտով:
Images
Details
- Place
- Church of St. John the Baptist, Gandzasar, Vank
- Monument
- Gandzasar — monastic complex/ monastery
- Date
- Armenian year 665 (1216 CE); Armenian year 687 (1238 CE); Armenian year 689 (1240 CE)
- Armenian date
- ՈԿԵ-665 – ՈՁԷ-687 – ՈՁԹ-689
- Object
- building stone
- Kind of inscription
- Construction, Donation
- Material
- limestone
- Script
- Bolorgits Erkatagir
- Technique
- Carved
- Condition
- fair
- Lines
- 27
- Position
- Within the Church of St. John the Baptist at Gandzasar: on the interior northern wall, flanking and beneath the window.
- Coordinates
- 40.2233, 46.7411
- Source
- ArmEpiC
How this record was made
- Reading
- Follows a printed edition. The text is taken from the publication cited below and checked against its printed page, not against the stone.
- Recorded by
- ArmEpiC
- Published in
- Орбели Иосиф. Надписи Гандзасара и Авоцптука. собрал и подготовил к печати Айк Акопян (2016), 92-95/2; Բարխուդարեանց Մակար եպս.. Աղուանից երկիր եւ դրացիք. Արցախ (1999), pp. 250-251
- Images
- Photograph, Soghomon Matevosyan, 2018; Drawing, BIBL_001, 39
- Record
- created 10 June 2026, last revised 14 November 2026
Bibliography
- Орбели Иосиф. Надписи Гандзасара и Авоцптука. собрал и подготовил к печати Айк Акопян (2016), 92-95/2
- Բարխուդարեանց Մակար եպս.. Աղուանից երկիր եւ դրացիք. Արցախ (1999), pp. 250-251
- Հասան-Ջալալեան Եսայի կթղ.,. Վիմական արձանագրութիւնք, աշխատասիրութեամբ՝ Արսեն Հարությունյանի, (2015), 132-133/ժա, 142-143/լա
- Շահխաթունեանց Յովհաննէս եպս.. Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ Էջմիածնի եւ հինգ գաւառացն Արարատայ (2014), pp. 462-463
- Ուլուբաբյան Բագրատ. Գանձասար (1981), 87-89/1
- Ջալալեանց Սարգիս արք.. Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան, մասն Ա (1842), pp. 183-184
- Սեդրակ Բարխուդարյան. Դիվան հայ վիմագրության. Արցախ (1982), 39-40/82
Cite this record
Artsakh Epigraphy Atlas, ART0029: “The extensive building inscription of Hasan Jalal Dawla at Gandzasar Monastery, 1216–1240”. Record last revised 14 November 2026. https://armenianepigraphy.com/inscriptions/ART0029
When citing, add the date you consulted the record.
- Permanent link
- https://armenianepigraphy.com/inscriptions/ART0029
- Identifier
- ART0029
- Last revised
- TEI/EpiDoc
- ART0029.xml
- Licence
- Texts and data: CC BY-NC-SA 4.0. Images are not covered by this licence: rights remain with the photographers and publications credited with each image.

