ART0029: The extensive building inscription of Hasan Jalal Dawla at Gandzasar Monastery, 1216–1240

ՅԱՆՈՒՆՍԲԵՐՐՈՐԴՈՒԹԵՀԱՒՐԵՒՈՐԴՈԵՒՀՈԳՈՅՆՍՐԲՈԱՅՍԳԻՐԱՐՁԱՆԻԷԶՈ… ԵՍՆՈՒԱՍՏԾԱՌԱԱՅՋԱԼԱՅԴԱՒԼԱՅՀԱՍԱՆՈՐԴԻՎԱԽՏԱՆԳԱԹՈՌՆ… ՀԱՍԱՆԱԲՆԱԿԱՒՈՐԻՆՔՆԱԿԱԼԲԱՐՁՐԵՒՄԵԾԱՐՑԱԽԱԿԱՆԱՇԽԱՐՀԻԻ… Խ..ԲԵՐԴԻՅՈՔՆԱՍԱՀՄԱՆՆԱՀԱՆԳԱՒՔԶԻՀԱՅՐ…ՎԱԽՃԱՆԿԵՆԱՑԵԼԻՑ ԻՒՐԱՍՏԵԱՑՍԱՆԴԱՐՁԿՏԱԿԻՀԱՍՏԱՏԵԱՑԻՆՁԵՒ……ՄԽՈՐԻՇԱՀԻՈՐԷՐ ԴՈՒՍՏՐՄԵԾԻՇԽԱՆԱՑԻՇԽԱՆԻՆՍԱՐԳՍԻԶԻՇԻՆԵՍ…ԵԿԵՂԵՑԻԻԳԵՐԵԶ ՄԱՆԱՏԱՆՀԱՐՑՄԵՐՈՑԻԳԱՆՁԱՍՍՐԶՈՐՍԿՍՄԵՐ:ՈԿԵ:ԹՎԻՆԱՒԳՆՈՒԹԲԲԱՐԵՐ ԱՐԻՆԵՒԻԽՓԵԼԼՈՒՍԱՄՏԻՆԱՐԵՒԵԼԻՑՄԱՅՐՆԻՄԿՐԱՒՆԱՒՈՐԵԱԼՉՈԳԱՒՅԵՄԵՐ ՐՈՐԴԱՆԳԱՄԵՒԱՆԴԷՆԻԴՐԱՆՅԱՐՈՒԹԵԽԱՐԱԶՆԱԶԳԵ..ՃԳՆՈՒԹԲ..Զ.ԱՄԵԱ ԺՈՒԺԿԱԼՈՒԹԲՀԱՆԳԵԱՒԻՔՍԼՈՒՍՈՎԿԱՈՒԹԲԵՒԱՆԴԷՆՊԱՀԵՑԱՒԻ…..ԶԲԶՄ ԱԾՈՒՓԿԻՐՍԿԵՆՑԱՂՈՅՍԻՄՏԻԵԴԵԱԼՓՈՅԹԳՈՐԾՈԱՐԱՐԵԱԼԱ…ՏՈՒՄՆԵՂ ԵՒՇՆՈՐՀԱՒՔՈՂՈՐՄՈՒԹԲԱՄԷՆԱՅԳՈՒԹՏՆ:ՈՁԷ:ԹՎԻԳԱՒՏԵՒ….ԼԱՄԵՆԱ ԶԱՆ.ԵՒՈՎ.ԱՏԿԵՐԱԶԱՆՅԱՒՆԱԿԵՐՏԳՄԲԵԹԱՐԴԱՒՐԻՆՈՒԱԾԱՒՔՅԱԺԱՐ ՈՒԹԵԿԱՄԱ.ՄԵՐՈՑՈՐՊԷՍՏԵՍԱՆԷԱԾՀՈԳԱՑԱՔԶՊԷՏՍՄԻԱԲԱՆԻՑՍԳ… ԱՅՍՄԱՉԵՂՀԱՐՋԱՆՏՈՒՍԲՈԼՈՐՔՈՉՆ:Ա:ԼՈՒԾԽԱՉԻՆԱՁՈՐՆՈՐԱՇԻՆԿ.. ԳԵՏՆԱՅԳԵՍՏԱՆՍԵՂԳԸՆԳՆԻԶՈՐԻՄՀԱՅՐՆԷՏՎԵԼՍԱՀԱԿԱՅՆՓՈՒՐԿԱԴՈ.. ՈՅՆԱՐԾԱԹԵՆԻՍՆՈՐԵՍՏՎԻԽԱՉԱՒՔԳՐԱՆԱՒՔՄԱՍԱՄԲՔՆՇԽԱՐԱՒՔՊԱՏՈՒ ԱԿԱՆԵՒԻՁՈՒԼԱԾՈՒԱՄԵՆԱՅՆՍՊԱՍՈՒՑԵՒՀԱՆԴԵՐՁԵՐԵՒԵԼԻԶԱՐԴԻՒՔԻՓԱՌՍՔՍԻԱՅՄԵՐՈԵՒԱՎԻՄԵՐՅԻ ՇԽԱՆՈՒԹԵԵԿԵՂԵՑԻՔՍԱԶԱՏԵՆ:ԿԱՄԱՒՏՐՎԱՐԴԱՆԱԱՌԱՋՆՈՐԴԻՍԲՈՒԽՏԻՍԵՒՄԻԱԲԱՆԻՑՍԳՐԵՑԱՔ ԺԱՄԶԱՒԱԳՍԵՂԱՆՆԲՈԼՈՐՏԱՐԻՆՄԵԶԵՒԶԱՅԼԱՄԷՆԵԿԵՂԵՑ.ՔՍԶԱՏԻԿՆԻՒՐՃՐԱԳԱԼՈՒՑՈՎՆԻՄՀԱՒՐՆԷ ՎԱԽՏԱՆԳԱԱԾԱԾՆԻՆ:Դ:ԱՒՐՆԻՄՄԱՒՐՆԽՈՐԻՇԱՀԻԵՒՅԱՅՏՆՈՒԹՆԻՒՐՃՐԱԳԱԼՈՒՑՈՎԻՄԵՂԲԱՒՐՆԶԱՔԱՐԷԻ ԱՒԱԳՍԵՂԱՆՆՈՐԻՄԷՅԱԾԱԾՆԷՆՄԻՆՉԻԽԱՉՆԻՄՊԱՊԻՆՀԱՍԱՆԱՅԻՍՆԱԿԱՄՏԷՆՄԻՆՉԻՅԱՅՏՆՈՒԹԻՄԱՄՔԱՆԱ ԻՄԿԵՆԱԿՑԻՆՅՈՒԹԱՒՐԱՒՐՑԵԼԻՑՆՄԻՆՉԱՌԱՋԱՒՈՐՆՀԱՍԱՐԱԿԱՑԱՆՅԻՇԱՏԱԿԱՑԲԱՐԻԿԵՆԴԱՆԻՆ:Ա:.ԱԲ ԱԹՆԻՄԵՂԲԱՒՐՆԴԱՒԼԻՆ:Ա:ՇԱԲԱԹՆԻՄՔՈՒԵՐՆՄԱՐԻՆՈԱՂՈՒՀԱՑԻՑՇԱԲԱԹԿԻՐԱԿԷՔՆԻՄԵՂԲԱՒՆԻՒԱՆԷԻ…Ն ՄԻՆՉՅԱԾԱԾԻՆՆԵՒԻԽԱՉԷՆՄԻՆՉՅԻՍՆԱԿԱՄՈՒՏՆԻՆՁՀԱՍԱՆԱԱՒՐՀՆԵՑԱՒԵԿԵՂԵՑԻՍ:ՈՁԹ:… ԻՀԱ.ՐԱՊԵՏՈՒԹԵՏՆՆԵՐՍԻՍԻԱՂՈՒԱՆԻՑԿԱԹՈՒՂԻԿՈՍԻՀԱՍՏԱՏԷԳԻՐՍ…Ո.ՀԱԿԱՌԱԿԻՈՍ ՈԽՆՆՈՐԱԱԾԷԵՒԻՒՐՍԲՔԱՆՏՈՆԻՏԱՒՆԻՆ:Ա:ԱՒՐԺԱՄՅՈՎԱՍԱԲՄԻԱԿԵՑ…ԾԻՆՀԱՍԱՆ

In the name of the Holy Trinity—the Father, the Son, and the Holy Spirit—this inscription was given by me, the humble servant of God, Hasan Jalal Dawla, son of Vakhtang, grandson of Hasan the Great, native and sovereign lord of the high and great land of Artsakh, autocrat of Khokhanaberd with its many provinces. My father, before his irreversible end here, bequeathed me and my mother Khorishah—daughter of the great prince of princes Sargis—as his heirs. For at Gandzasar, on the site of the burial place of our fathers, we built a church, whose construction, with the help of the Benefactor, began in the Armenian year 665 (=1216). When the eastern window was completed, my mother took religious vows and made a third pilgrimage to Jerusalem; there, before the Church of the Holy Resurrection, clothed in sackcloth, in ascetic struggle and long abstinence, she passed to Christ in the testimony of Light and was buried there. Meanwhile, our abundant worldly resources were swiftly set to work, and by the mercy of the most compassionate Lord, the construction was completed in the Armenian year 687 (=1238), adorned in every manner, embellished with images, and formed with a domed composition. With the willing consent of our kin, as God sees, we provided for the needs of our brethren: the villages of Machegh, Harjantus, and Bolorkoch; in Khachinadzor, one yoke (pair of oxen); the river of Norashenik; the garden of Yeghngni, which my father had given to Sahak for the soul of Purkad; as well as the silver vessels which I donated—crosses, books, relics, precious holy remains, and all cast liturgical implements together with notable ornaments—for the glory of our Christ God. And by God, the churches under our authority are exempt from taxes. By the will of Ter Vardan, head of my holy fraternity, liturgical services were ordained throughout the entire year at the high altar and in all the other chapels: on Easter with its vigil for my father Vakhtang; on the four days of the Mother of God (Dormition) for my mother Khorishah; on the Epiphany with its vigil for my brother Zakare; at the high altar, which is mine, from the Dormition to the Feast of the Cross for my grandfather Hasan; from the Advent Fast to Epiphany for my consort Mamkan; from the Octave to Great Lent for the general commemoration of the community; one week of Barekendan for my brother Doli, one week for my sister Marini; on Saturdays and Sundays after the Salt-and-Bread feast for my brother Ivane; from Easter to the Dormition and from the Cross to the Advent Fast for myself, Hasan. My church was consecrated in the Armenian year 689 (=1240), during the patriarchate of Ter Nerses, Catholicos of Aghvank. This inscription is confirmed by the will of God. Whoever opposes it, God and His saints are his adversaries. By the will of Hasan the Great, on the feast of Anton, one day of liturgy is appointed for the solitary Hovasap.

Հանուն Սուրբ Երրորդության՝ Հորը, Որդուն և Սուրբ Հոգուն, այս վիմագիրը, որը տվեցի ես՝ Աստծու նվաստ ծառա Հասան Ջալալ Դոլան՝ Վախթանգի որդին, Հասան Մեծի թոռը, բնիկ, ինքնիշխան բարձր և մեծ Արցախ (արցախական) աշխարհի, Խոխանաբերդի ինքնակալը՝ բազմասահման նահանգներով: Իմ հայրը, այստեղ եղած իր անդարձ վախճանից առաջ կտակի (ժառանգության) արժանացրեց ինձ և մորս՝ Խորիշահին, որը մեծ իշխանաց իշխան Սարգսի դուստրն էր, քանզի Գանձասարում՝ մեր հայրերի գերեզմանատան տեղում, եկեղեցի կառուցեցինք, որի (շինարարությունը) Բարերարի օգնությամբ սկսվել էր մեր 665 (=1216) թվին և (երբ) խփեց (փակվեց) Արևելյան լուսամուտը, իմ մայրը կրոնավորվեց և երրորդ անգամ չոգեց (խոնարհվեց) Երուսաղեմում և այնտեղ՝ Սբ Հարության տաճարի դիմաց, խարազն (ցնցոտի) հագած ճգնությամբ, երկարամյա ժուժկալությամբ ի Քրիստոս փոխվեց (վախճանվեց) Լույսի վկայությամբ և այնտեղ պահվեց: Իսկ մեր շատ ծփած կենցաղային կիրն արագորեն գործի դրվեց և (եկեղեցու) կառուցումն ամենագութ Տիրոջ ողորմությամբ ավարտվեց (Հայոց) 687 (=1238) թվին, գոտևորյալ ամենազան ձևով, պատկերներով զարդարված, գմբեթավոր հորինվածքով: Մերոնց հոժար կամքով, որպես տեսնում է Աստված, հոգացինք միաբաններիս պետքերը. Մաչեղ, Հարջանտուս, Բոլորքոչ գյուղերը, Խաչինաձորում մեկ լուծ (մի զույգ եզ), Նորաշենիկի գետը, Եղնգնի այգեստանը, որն իմ հայրն է տվել Սահակին՝ Փուրկադի հոգու համար, (նաև) արծաթեղենը, որ ես տվի՝ խաչերով, գրքերով, մասուքներով, պատվական նշխարներով և ձուլածո ամենայն սպասքով և երևելի զարդերի հետ միասին՝ ի փառս մեր Քրիստոս Աստծու, և Աստծով մեր իշխանության եկեղեցիներն ազատ են (հարկերից): Սուրբ ուխտիս և միաբաններիս առաջնորդ Տեր Վարդանի կամքով ամբողջ տարվա ընթացքում գրեցավ (սահմանվեց) ժամ (պատարագ) ավագ Սեղանին և մյուս բոլոր եկեղեցիներին (խորաններին)՝ Զատիկն իր Ճրագալույցով իմ հորը՝ Վախթանգին, Աստվածածնի (Վերափոխման) չորս օրն իմ մորը՝ Խորիշահին և Հայտնությունն իր Ճրագալույցով իմ եղբորը՝ Զաքարեին, ավագ Սեղանը, որն իմն է, Աստվածածնից (Վերափոխումից) մինչև (Սուրբ) Խաչն իմ պապին՝ Հասանին, Հիսնակամուտից մինչև Հայտնությունն իմ կենակից Մամքանին, Ութօրյայից մինչև Առաջավորը (Պահքը)՝ անհիշատակ հասարակության, Բարեկենդանի մի շաբաթն իմ եղբորը՝ Դոլին, մի շաբաթն իմ քրոջը՝ Մարինին, աղուհացից շաբաթ-կիրակիներն իմ եղբորը՝ Իվանեին, Զատկից մինչև Աստվածածին (Վերափոխումն) և (Սուրբ) Խաչից մինչև Հիսնակամուտն ինձ՝ Հասանին: Եկեղեցիս օրհնվեց (Հայոց) 689 (=1240) թվին, Աղվանից Տեր Ներսես կաթողիկոսի հայրապետության օրոք: Գիրս հաստատ է Աստծու կամոք: Ով հակառակվի, նրա ոսոխն Աստված և իր սրբերն են: Մեծ Հասանի կամքով Անտոնի տոնին մեկ օր ժամ (պատարագ է սահմանվում) Հովասափ միակեցուն:

This is a classic example of medieval Armenian epigraphy. To enhance both the legibility and the aesthetic appeal of the inscription, the master later polychromed the text; specifically, the background of the lines is painted red in alternating blocks of two or three, whereas in the unpainted rows, only the characters themselves are colored red. At present, the margins of the text are discolored, eroded, or obscured by a saline crust, likely due to moisture.

Հայ միջնադարյան վիմագրության դասական օրինակներից մեկն է: Վիմագիրն ավելի տեսանելի և ակնահաճո դարձնելու համար վարպետն այն հետագայում գունազարդել է, ի մասնավորի՝ տողերը մեջընդմեջ՝ հիմնականում երկու-երեք տող թողնելով, ներկված են կարմրով, իսկ չներկված տողերի դեպքում տառերն են ներկվել կարմրով: Ներկայում բնագրի տողերի սկզբնամասերն ու վերջնամասերը, թերևս խոնավությունից, գունաթափ են, քայքայված կամ ծածկված աղաշերտով: